Hội thảo “Chuỗi cung cao su tiểu điền: Thực trạng và khả năng đáp ứng Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu”

Tại hội thảo, ông Tô Văn Huấn – Đại diện Cục Trồng trọt và BVTV – cho biết dù Việt Nam thuộc nhóm “rủi ro thấp” theo EUDR nhưng mỗi lô hàng vẫn phải chứng minh tính hợp pháp thông qua dữ liệu địa lý và hồ sơ pháp lýđầy đủ. Để hỗ trợ người dân và DN, Cục Trồng trọt và BVTV đã phối hợp xây dựng cơ sở dữ liệu (CSDL) vùng trồng cho cà phê; ban hành quy trình hướng dẫn tuân thủ; tập huấn hệ thống CSDL tại các địa phương. Trong thời gian tới, sẽ tiếp tục cập nhật dữ liệu, hoàn thiện hồ sơ, hướng dẫn địa phương và DN, đồng thời đề xuất cơ chế tài chính duy trì vận hành hệ thống CSDL bền vững.

Ông Nguyễn Trung Kiên – đại diện VụHTQT cho biết quá trình thích ứng với EUDR tại Việt Nam còn nhiều vướng mắc, đặc biệt do sự khác biệt trong định nghĩa kỹ thuật giữa Việt Nam và EU về đất rừng, đất nông nghiệp và đất trồng cao su. Ngoài ra, các loại bản đồ phục vụ xác minh không phá rừng sau ngày 31/12/2020 hiện chưa đồng bộ; dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc còn thiếu, phân tán và chưa cập nhật. Việc truy xuất đối với nguyên liệu nhập khẩu để chế biến xuất khẩu cũng gặp nhiều khó khăn. Ông nhấn mạnh sự cần thiết hoàn thiện kế hoạch hành động, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành và duy trì đối thoại thường xuyên với phía EU.

Bà Phan Trần Hồng Vân – đại diện VRA cho biết thách thức lớn nhất trong chuỗi cung ứng cao su hiện nay là nhóm hộ tiểu điền, chiếm khoảng 63% sản lượng cả nước. Với đặc điểm sản xuất nhỏ lẻ, thiếu bản đồ số, giấy tờ đất và chưa được tích hợp vào cơ sở dữ liệu tập trung, nhóm này đang gặp nhiều khó khăn trong đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc theo EUDR. Nhiều DN cũng chưa hiểu rõ quy định mới, thiếu hướng dẫn cụ thể; liên kết giữa nông dân, đại lý và nhà máy còn lỏng lẻo, chính quyền địa phương chưa tích cực tham gia. Trước thực trạng này, VRA đã thực hiện các hoạt động nâng cao nhận thức, tham vấn chính sách, thúc đẩy hợp tác quốc tế và xây dựng hướng dẫn hỗ trợDN tuân thủ EUDR.

Ông Nguyễn Vinh Quang – Đại diện Forest Trends nhận định phần lớn giao dịch trong chuỗi cao su tiểu điền hiện nay chưa đáp ứng yêu cầu EUDR do hoạt động qua các kênh không chính thức và thiếu lưu trữ dữ liệu. Hộ nhỏ không ghi chép sản xuất; điểm thu gom không đăng ký kinh doanh, không số hóa; đại lý thu mua nhiều cấp trung gian; nhà máy nhận danh sách nhưng thiếu cơ chế xác minh. Forest Trends đề xuất ba giải pháp chính: hỗ trợ pháp lý về quyền sử dụng đất, ứng dụng công nghệ ghi nhận sản xuất – giao dịch và thúc đẩy liên kết trực tiếp giữa nông dân và nhà máy. Chuyển đổi số và xã hội hóa chuỗi thu mua sẽ giúp chính thức hóa chuỗi và tăng khả năng tuân thủ EUDR.

Đại diện Công ty Mai Vĩnh đã triển khai một mô hình liên kết chặt chẽ với các hộ tiểu điền nhằm đáp ứng yêu cầu của quy định EUDR. Toàn bộ quá trình từ thu mua đến xuất khẩu được quản lý khép kín, đảm bảo chỉ nhận mủ cao su đạt chuẩn. Các công đoạn sản xuất đều được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm bảo đảm tính minh bạch trong chuỗi cung ứng. Trước khi xuất khẩu, công ty xây dựng hồ sơ truy xuất nguồn gốc chi tiết, ghi nhận thông tin về vườn cây, chủ hộ và sản lượng, đồng thời xác nhận sản phẩm đạt chuẩn theo tiêu chí EUDR. Hệ thống phần mềm chỉ cho phép thu mua từ các vùng đạt chuẩn, đảm bảo tính chính xác và khả năng truy xuất nguồn gốc khi kiểm tra.

Tại buổi thảo luận, nhiều đại lý và nông hộ chia sẻ khó khăn trong quá trình thực hiện EUDR, đặc biệt là khâu truy xuất nguồn gốc do phần lớn diện tích cao su trồng trên đất khai hoang, thiếu giấy tờ pháp lý rõ ràng. Tâm lý lo ngại bị lộ thông tin cá nhân khiến người dân e dè cung cấp dữ liệu, gây trở ngại cho đại lý khi thu thập thông tin từ tiểu điền, nhất là khi không có mối quan hệ thân thiết. Các đại lý kiến nghị cần có sự hỗ trợ cụ thể từ cơ quan chức năng như ban hành công văn hướng dẫn, đảm bảo bảo mật thông tin và chỉ đạo thống nhất đến từng địa phương, nhằm tạo sự yên tâm và thúc đẩy người dân hợp tác minh bạch trong chuỗi cung ứng.

Một vấn đề được đặt ra là liệu các hộ tiểu điền có thể tự thực hiện các hướng dẫn kỹ thuật hay cần đến sự hỗ trợ từ phía DN hoặc đại lý. Thực tế cho thấy, dù nhiều hộ có sử dụng điện thoại thông minh nhưng chủ yếu dùng cho các chức năng cơ bản, chưa quen thao tác với phần mềm hỗ trợ truy xuất nguồn gốc hay nhập liệu số. Điều này khiến DN buộc phải trực tiếp đến từng hộ để lập danh sách, đánh giá và hướng dẫn. Trong bối cảnh yêu cầu về truy xuất và tuân thủ tiêu chuẩn ngày càng cao, việc để hộ dân tự thực hiện vẫn chưa khả thi. Tuy nhiên, các DN vẫn chủ động tổ chức đào tạo, hướng tới việc người dân tự thực hiện về lâu dài. Sự đồng hành ban đầu của DN là yếu tố then chốt trong giai đoạn chuyển đổi này.

Tại hội thảo, vấn đề về trách nhiệm xuất hóa đơn trong chuỗi thu mua cũng được nêu rõ. Trong thực tế, nhiều đại lý thu mua nguyên liệu từ hàng trăm hộ tiểu điền, và theo quy định pháp luật hiện hành, nếu đã đăng ký kinh doanh thì các đơn vị này bắt buộc phải xuất hóa đơn và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế. Tuy nhiên, trong bối cảnh tuân thủ các yêu cầu của quy định EUDR, việc sử dụng hóa đơn không chỉ dừng lại ở nghĩa vụ pháp lý, mà còn phụ thuộc vào cách thức tổ chức và quản lý chuỗi cung ứng của từng DN. Điều này cho thấy, ngoài việc tuân thủ quy định trong nước, DN cần chủ động xây dựng hệ thống quản lý minh bạch, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, nhằm đáp ứng đồng thời yêu cầu về pháp lý và truy xuất nguồn gốc.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh – Phó Cục trưởng Cục trồng trọt và BVTV, cho biết truy xuất nguồn gốc là yếu tố then chốt của quy định EUDR và do DN tự thực hiện. Một số DN có khả năng xây dựng cơ sở dữ liệu riêng, nhưng nhiều DN còn khó khăn. Vì vậy, Cục đang phát triển một phần mềm dùng chung, giúp DN phối hợp với hộ nông dân khai báo thông tin, phần mềm này sẽ được cung cấp miễn phí sau khi đảm bảo an toàn bảo mật. Vụ HTQT cũng sắp ban hành hướng dẫn chung về EUDR cho DN và người dân.

Ông Võ Hoàng An, Tổng Thư ký VRA, nhấn mạnh yêu cầu truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng cao su đang trở thành tiêu chuẩn quốc tế bắt buộc. Chuỗi cung ứng cao su tiểu điền là nền tảng ngành cao su Việt Nam và sinh kế của nhiều hộ dân, nhưng đang đối mặt nguy cơ bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu nếu không có hỗ trợ kịp thời. EUDR vừa là thách thức, vừa là cơ hội để nâng cao chuỗi giá trị theo hướng bền vững và trách nhiệm. VRA cam kết đồng hành cùng DN và hộ tiểu điền xây dựng chuỗi cung minh bạch, phù hợp với xu thế thị trường toàn cầu.